شم ادبی سرمایۀ منتقدان و ویراستاران

شم ادبی از رهگذر خواندن مستمر شاهکارهای زبان حاصل می شود. اگر یک دانشجوی کتاب خوان در رشتۀ ادبیات فارسی ، بتواند در طول ‏تحصیل خود با حدود صد متن برجسته از ادبیات کهن و معاصر انس بگیرد ، بدون شک از شمّ زبانی و ادبی شاخصی برخوردار خواهد شد. ‏این شمّ زبانی و ادبی، او را در فهم زبان تاریخی، ادبیات ، تاریخ اجتماعی و فرهنگ ورزیده می کند. چنان که با شنیدن بخشی از یک متن ‏سبک دار می تواند تشخیص دهد که این صدا از کجای تاریخ ادبیات فارسی یا از کدام گفتمان و حتی کدام کتاب می آید؟ شمّ ادبی همان ‏چیزی است که متن پژوه، دستورنویس، ویراستار، سبک شناس، منتقد متن و بلاغت شناس سخت محتاج آن است. سرمایۀ اصلی ادیبان سنت گرا، ‏شم قوی ادبی بود ولی ادبیات شناسان امروزی غالباً به آن بی توجهند.‏

شم عبارت است از توانایی ادراک چیزی با سرعت و بدون نیاز به استدلال و سند یا اطلاعات پیشینی. ‏اصطلاح شمّ زبانی ‏ در زبان شناسی عبارت است از دانش ناخودآگاه نسبت به کاربردها و معانی ‏ساخت های زبان. این توانایی در اثر زیستن در زبان و خواندن و نوشتن و ممارست طولانی با زبان حاصل ‏می شود. شم ادبی ‏ هم مانند شم زبانی، نوعی توانایی است اما در درجاتی بالاتر از زبان روزمره. شم ادبی ‏عبارت است از دانش و آگاهی خودکارشده در ادراک شکل های هنری زبان. این توانایی در اثر خواندن ‏شاهکارهای ادبی و اُنس با «نمطِ عالی» و «اسلوب والای» سخن حاصل می شود ‏ و در کیفیت فهم اثر هنری و نحوۀ ‏گزینش ، تشخیص و ارزیابی ادبیات و هنر بسیار دخیل است.

 

(از کتاب درآمدی بر ادبیات شناسی، زیرچاپ)